Một quãng nghỉ ngắn để người ta chuyển đầu máy xe lửa về phía đuôi tàu cho hành trình trở về. Tiếng còi tàu rúc lên từng hồi, âm vang giữa khoảng không, kéo theo làn khói quyện vào ngọn gió của một buổi chiều hè đầy nắng, nghe u hoài như một lời gọi từ những năm tháng xa xôi, vọng về giữa hiện tại rồi chậm rãi tan vào khoảng trời vàng nhạt.

Con tàu tôi đang ngồi là loại xe lửa chạy bằng than đá cổ xưa — đúng cái kiểu tàu hơi nước người ta thường thấy trong những bộ phim kinh điển như Murder on the Orient Express. Được chế tạo từ tận năm 1934, chiếc tàu này nguyên trước đây là hạng nhất dành cho giới thượng lưu. Điểm quý giá nhất là toàn bộ nội thất vẫn giữ trọn nét sang trọng, tinh xảo của một thời vang bóng, tuyệt nhiên không hề có sự hiện diện của một chút chất nhựa (plastic) hiện đại nào. Vào thập niên 1950–1960, thời kỳ hoàng kim của các toa xe này, màu đỏ nhung được xem là màu sắc của sự cao cấp, quý phái và hoàng gia. Toa hạng Nhất dành cho khách có vé đắt tiền hơn, nội thất dùng màu đỏ để tạo cảm giác ấm cúng, sang trọng và khác biệt hoàn toàn ngay khi bước vào. Hạng Hai thường là màu xanh lá sẫm, dùng cho khách phổ thông, vì dễ che giấu vết bẩn từ khói than tàu hỏa hơi nước, chi phí sản xuất thấp, cùng quy ước phân biệt đẳng cấp dịch vụ rõ ràng trên sân ga, giúp nhân viên soát vé lẫn hành khách chỉ cần nhìn qua cửa sổ hoặc bước vào toa là biết ngay đâu là khu vực hạng Nhất nhờ sắc đỏ nổi bật.

Tuyến đường sắt lịch sử này mang tên Miljoenenlijn — “Tuyến đường triệu Gulden” — nằm tại vùng phía nam Limburg, chỉ cách chỗ tôi ở độ chừng mười lăm phút lái xe. Cái danh xưng xa hoa ấy vốn bắt nguồn từ chi phí kiến tạo cực kỳ đắt đỏ vào năm 1925, tốn đến 12,5 triệu Gulden, tính ra mỗi cây số đường ray đã tiêu tốn cả triệu Gulden chỉ vì địa thế đồi núi hiểm trở, phải xẻ núi, đào hào và bắc biết bao nhịp cầu. Ban sơ, nó được mở ra để chở than đá từ các hầm mỏ và đưa đón kiếp thợ cày. Đến khi ngành mỏ khép lại vào những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ trước, tuyến đường mất đi vai trò thương mại để rồi hóa thành một „nhà bảo tàng ngoài trời“ (tiếng Đức gọi là Freilichtmuseum). Từ sân ga Simpelveld, những toa tàu hơi nước lại thong thả đưa lữ khách băng qua những triền đồi thơ mộng, những thung lũng xanh mượt, những vườn cây ăn trái, những làng quê cổ kính ở Hòa Lan để bước sang tận biên giới Vetschau của Đức.

Nhìn vệt khói than tan dần vào khoảng không, tự dưng lòng tôi lại nghĩ về mấy cái video clip, reels trên mạng. Người ta đua nhau làm những đoạn phim ngắn giải thích mấy chuyện kiểu như: “Tại sao người Mỹ lại dùng thước inch, thước foot hay pound mà không dùng đơn vị đo lường là mét, là ký-lô?” hay “Tại sao Paris lại được xưng tụng là Kinh đô Ánh sáng?”. Những điều ấy vốn chẳng có gì là bí mật huyền diệu cả. Mở một cuốn sách ra đọc, người ta sẽ tỏ tường ngay. Người đời xưa vẫn bảo nhau phải đọc sách để trau dồi trí tuệ, nhưng cái cốt yếu của việc đọc sách chính là nó bắt con người ta phải biết chậm lại. Đọc một cuốn sách là chấp nhận đánh đổi thời gian. Sách không có sẵn những hình ảnh rực rỡ hay những đoạn phim chuyển động như những thứ tiêu khiển trên màn ảnh nhỏ. Chính vì không có hình ảnh minh họa sẵn, trí não ta mới buộc phải vận động để tự mình tưởng tượng ra từng khung cảnh, từng ý nghĩa đằng sau một câu văn dài hay một từ ngắn gọn, súc tích, tượng thanh, tượng hình. Cái „công phu“ („công phu“ vừa có nghĩa là „đòi hỏi nhiều công sức“, vừa mang hàm ý rèn luyện như hai chữ „Kung-fu“) tự tưởng tượng ấy mới giúp con người ta thấu hiểu sâu sắc và ghi nhớ bền lâu.

Cuộc đời mưu sinh cơm áo gạo tiền cứ cuốn phăng người ta đi. Có những trải nghiệm rất đỗi nhỏ bé — như một buổi chiều ngồi trên toa tàu hơi nước ngót nghét trăm năm tuổi này — vốn dĩ có thể dạy cho ta bao điều sâu lắng, nhưng vì bận rộn bươn chải mà ta chẳng còn đủ khoảng lặng để “tiêu hóa” và nghiền ngẫm. Nếu không có những phút giây dừng lại để suy tư, mọi trải nghiệm rồi cũng sẽ trôi qua nhạt nhòa như một cái quẹt tay vội vã trên chiếc điện thoại màn hình phẳng trơn không còn lấy một phím bấm.
Nhìn những hành khách thong thả dạo bước bên sân ga, tôi bất giác nghĩ thầm: Giá như người ta khoác lên mình những bộ trang phục của thập niên 1930, có lẽ ta sẽ cảm tưởng như thời gian vừa ngược dòng quay lại.

Tiếng còi tàu lại réo lên một hồi dài báo hiệu giờ khởi hành. Xin mời hành khách bước lên toa, chúng ta cùng bắt đầu một chuyến du hành nhỏ về lại quá khứ!